Çocuklarda tiroid bezi hastalıkları, büyüme geriliğinden davranış değişikliklerine, okul başarısındaki düşüşten kalp çarpıntısına kadar pek çok farklı belirtiyle kendini gösterebilen ve erken fark edilmediğinde ciddi sonuçlar doğurabilen sağlık sorunlarıdır. Guatr, hipotiroidi ve hipertiroidi; çocukluk çağında karşılaşılan başlıca tiroid hastalıkları arasında yer alır. Bu yazıda her üç hastalığı, sade ve anlaşılır bir dille ele alacak; belirtilerini, tanı süreçlerini ve tedavi seçeneklerini Türkiye ve dünya tıp otoritelerinin kabul gören bilgileri çerçevesinde aktaracağız.

Tiroid Bezi Nedir ve Çocuklarda Ne İşe Yarar?

Tiroid bezi, boynun ön kısmında kelebek şeklinde yer alan küçük ama son derece etkili bir bezdir. Ürettiği tiroid hormonları (T3 ve T4), vücuttaki neredeyse tüm sistemleri doğrudan etkiler. Kalp atış hızından vücut ısısına, sindirimden ruh haline kadar pek çok işlev bu hormonlarla düzenlenir.

Tiroid Hormonlarının Büyüme ve Gelişime Etkisi

Tiroid hormonları, yetişkinlere kıyasla çocuklar için çok daha kritik bir öneme sahiptir. Beyin gelişimi, boy uzaması, kemik olgunlaşması ve metabolik denge; bu hormonların yeterli düzeyde üretilmesine bağlıdır. Özellikle doğumdan sonraki ilk yıllarda tiroid hormon eksikliği, geri dönüşümü güç nörolojik ve gelişimsel sorunlara yol açabilir. Bu nedenle Türkiye’de tüm yenidoğanlara hastaneden çıkmadan önce topuk kanı testi yapılarak tiroid işlevi taranmaktadır.

Çocuklarda büyüme geriliği teşhis ve tedavisi ile ilgili ayrıntılı bilgi için linkteki yazımızı inceleyebilirsiniz.

Çocuklarda Tiroid Hastalıkları Neden Önemlidir?

Çocuklarda tiroid hastalıkları zaman zaman sinsi bir seyir izler; belirtiler günlük yorgunluk, dikkat dağınıklığı ya da büyüme yavaşlaması gibi sıradan gibi görünen durumlarla örtüşebilir. Bu nedenle hem ebeveynler hem de çocuk doktorları tiroid hastalıklarına karşı uyanık olmalıdır.

Erken Teşhisin Önemi

Türk Pediatrik Endokrinoloji ve Diyabet Derneği (TPEDD) başta olmak üzere uluslararası tıp kuruluşları, çocuklarda büyüme ve gelişim takibinin düzenli aralıklarla yapılmasını ve şüphe durumunda tiroid fonksiyon testlerinin gecikmeksizin istenmesini önermektedir. Erken teşhis; hem tedavi sürecini kısaltır hem de uzun vadeli komplikasyonların önüne geçer.

Guatr Nedir? Çocuklarda Guatr Nasıl Anlaşılır?

Guatr, tiroid bezinin normalden büyük olması durumunu ifade eder. Büyümüş bir tiroid bezi her zaman işlev bozukluğu anlamına gelmez; bez büyüyebilir ancak hormon üretimi normal seyredebilir. Bununla birlikte guatr, altta yatan bir tiroid hastalığının ilk işareti de olabilir.

Guatrın Nedenleri: İyot Eksikliği ve Otoimmün Hastalıklar

Dünya genelinde guatrın en yaygın nedeni iyot eksikliğidir. Türkiye’de iyotlu tuz kullanımının yaygınlaşmasıyla bu tablo önemli ölçüde iyileşmiş olsa da hâlâ görülmektedir. Çocuklarda guatrın bir diğer önemli nedeni ise otoimmün tiroid hastalıklarıdır; bağışıklık sistemi yanlışlıkla tiroid bezine saldırarak iltihaplanmaya ve büyümeye yol açar. Hashimoto tiroiditi bu grupta en sık karşılaşılan hastalıktır.

Guatr Belirtileri Çocuklarda Nasıl Görünür?

• Boyunda görünür ya da hissedilir şişlik
• Yutkunmada güçlük veya boğazda dolgunluk hissi
• Seste kısıklık (büyük guatrlarda)
• Nefes almada hafif zorluk (ileri vakalarda)

Çocuklarda Hipotiroidi (Tiroid Yetersizliği)

Hipotiroidi, tiroid bezinin yeterli miktarda hormon üretemediği durumdur. Vücut yavaşlar; büyüme, gelişme ve metabolizma olumsuz etkilenir. Çocuklarda iki farklı biçimde karşımıza çıkabilir: doğumdan itibaren var olan (konjenital) ya da sonradan gelişen tip.

Doğumsal Hipotiroidi (Konjenital Hipotiroidi) Nedir?

Konjenital hipotiroidi, tiroid bezinin doğumdan itibaren ya hiç çalışmaması ya da yeterince çalışmamasıdır. Türkiye’de her 3.000-4.000 yenidoğandan birinde görülür. Zamanında tedavi edilmediğinde zihinsel gelişim geriliğine ve boy kısalığına yol açabilir. Bu yüzden Türkiye Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen yenidoğan tarama programı kapsamında tüm bebekler doğumdan sonraki ilk günlerde topuk kanı ile taranmaktadır. Erken başlanan hormon replasman tedavisi ile bu çocuklar tamamen sağlıklı bir gelişim süreci geçirebilir.

Çocuklarda gelişimsel gecikmeler ile ilgili daha fazla bilgi edinmek için, bağlantıdaki yazımıza göz atabilirsiniz.

Sonradan Gelişen Hipotiroidi: Hashimoto Tiroiditi

Okul çağı çocuklarında ve ergenlerde hipotiroidinin en sık nedeni Hashimoto tiroiditidir. Otoimmün bir hastalık olan Hashimoto’da bağışıklık sistemi, tiroid dokusuna zarar vererek bezin zamanla işlevini yitirmesine neden olur. Kızlarda erkeklere oranla daha sık görülür. Ailede tiroid hastalığı öyküsü bulunanlarda risk daha yüksektir.

Çocuklarda Hipotiroidi Belirtileri

• Büyüme yavaşlaması ve boy kısalığı
• Aşırı yorgunluk ve uyku hali
• Kilo artışı (iştah artmasa bile)
• Okul başarısında gerileme ve dikkat güçlüğü
• Kabızlık
• Soğuğa karşı aşırı hassasiyet
• Kuru cilt ve saç dökülmesi
• Cinsel gelişimde gecikme (ergenlerde)

Hipotiroidi Tanısında Kullanılan Testler

• TSH (tiroid uyarıcı hormon): Hipotiroidide yükselir; en hassas tarama testidir.
• Serbest T4 (fT4): Düşük seyretmesi hipotiroidiyi doğrular.
• Anti-TPO ve Anti-TG antikorları: Hashimoto şüphesinde istenir.
• Tiroid ultrasonografisi: Bez boyutu ve yapısını değerlendirmek için uygulanır.

Çocuklarda Hipertiroidi (Tiroid Aşırı Çalışması)

Hipertiroidi, tiroid bezinin normalden fazla hormon ürettiği tablodur. Vücut hızlanır; kalp daha hızlı atar, sinir sistemi aşırı uyarılır, kilo vermek kolaylaşır. Çocuklarda hipotiroidiye göre daha az görülse de tanı konmadığında ciddi komplikasyonlara zemin hazırlayabilir.

Graves Hastalığı: Çocuklarda En Sık Hipertiroidi Nedeni

Çocuklarda hipertiroidinin büyük çoğunluğu Graves hastalığından kaynaklanır. Otoimmün kökenli bu hastalıkta bağışıklık sistemi, tiroid bezini sürekli uyaran antikorlar üretir. Sonuç olarak bez aşırı çalışmaya başlar. Kızlarda erkeklere oranla beş kat daha sık görülür ve ergenlik döneminde belirgin biçimde artış gösterir. Ailede otoimmün hastalık öyküsü risk faktörleri arasındadır.

Çocuklarda Hipertiroidi Belirtileri

• Çarpıntı ve hızlı kalp atışı
• Aşırı terleme ve sıcak hava tahammülsüzlüğü
• İştah artmasına karşın kilo kaybı
• Sinirlilik, huzursuzluk ve uyku bozukluğu
• Ellerde titreme
• Sık ve bol dışkılama
• Gözlerde belirginleşme veya dışarı çıkma hissi (Graves’e özgü)

Hipertiroidi Tanısında Kullanılan Testler

• TSH: Hipertiroidide baskılanır, çok düşük çıkar.
• Serbest T3 ve T4: Yükselmiş seyredebilir.
• TSH reseptör antikoru (TRAb): Graves hastalığını doğrulamada kullanılır.
• Tiroid ultrasonografisi ve sintigrafisi: Gerektiğinde uygulanır.

Hipotiroidi mi, Hipertiroidi mi? Belirtileri Karşılaştırma

İki hastalık zıt kutuplarda yer alır. Hipotiroidide vücut yavaşlar: yorgunluk, kilo artışı, üşüme ve yavaş kalp atışı ön planda gelir. Hipertiroidide ise vücut hızlanır: çarpıntı, terleme, sinirlilik ve kilo kaybı öne çıkar. Ancak her iki tabloda da boyun bölgesinde şişlik (guatr) görülebileceğini ve okul başarısının olumsuz etkilenebileceğini unutmamak gerekir. Kesin ayrım için kan testleri zorunludur.

Çocuklarda Tiroid Hastalıklarının Tedavisi

Tiroid hastalıklarının tedavisi hastalığın türüne ve ciddiyetine göre farklılık gösterir. Tedavi süreci genellikle bir çocuk endokrinoloğu tarafından yönetilir.

Hipotiroidi Tedavisi: Levotiroksin Kullanımı

Hipotiroidinin tedavisinde sentetik tiroid hormonu olan levotiroksin kullanılır. Günde bir kez, genellikle sabah aç karnına alınan bu ilaç, eksik hormonun yerine geçer. Doz, çocuğun yaşına, kilosuna ve kan değerlerine göre düzenlenir; düzenli kontrol zorunludur. Konjenital hipotiroidide tedavi ömür boyu sürebilirken Hashimoto’ya bağlı vakalarda bez fonksiyonu zamanla kısmen geri dönebildiğinden tedavi ihtiyacı yeniden değerlendirilebilir.

Hipertiroidi Tedavisi: İlaç, Radyoaktif İyot ve Cerrahi

Çocuklarda hipertiroidinin birinci basamak tedavisi genellikle antitiroid ilaçlardır (metimazol). Bu ilaçlar tiroid hormon üretimini baskılar. Uzun süreli ilaç kullanımına rağmen kontrol altına alınamayan vakalarda radyoaktif iyot tedavisi ya da cerrahi (tiroidektomi) seçenekleri değerlendirilebilir. Her iki yöntem de çocuklarda dikkatli bir uzman değerlendirmesi ile uygulanır.

Guatr Tedavisi Ne Zaman Gerekir?

Tiroid fonksiyonlarının normal olduğu küçük guatrlarda aktif bir tedavi gerekmeyebilir; düzenli takip yeterlidir. Ancak guatr yutkunmayı ya da solunumu zorlaştırıyorsa, hızla büyüyorsa ya da altta yatan bir tiroid hastalığına eşlik ediyorsa tedaviye yönlendirilir. İyot eksikliğine bağlı guatrlarda iyotlu tuz kullanımının düzenlenmesi bile belirgin iyileşme sağlayabilir.

Ankara’da Çocuklarda Tiroid Hastalıkları Değerlendirmesi

Ankara’daki muayenehanemizde, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. Memnune Aladağ tarafından çocukların genel sağlık, büyüme ve gelişim değerlendirmeleri yapılmaktadır. Rutin muayeneler ve büyüme-gelişme takibi sırasında tespit edilen bulgular kapsamında tiroid bezi hastalıkları açısından da ön değerlendirme gerçekleştirilmekte, gerekli görülen durumlarda tiroid fonksiyon testleri ve ilgili tetkikler için yönlendirme yapılmaktadır. Çocuğunuzda guatr, büyüme geriliği, aşırı yorgunluk, çarpıntı veya kilo değişiklikleri gibi belirtiler gözlemliyorsanız ya da ailenizde tiroid hastalığı öyküsü bulunuyorsa, Randevu Alarak Dr. Memnune Aladağ’ın genel çocuk sağlığı değerlendirmesinden yararlanabilirsiniz. Muayene sonucunda gerekli görülmesi halinde ileri inceleme ve çocuk endokrinolojisi değerlendirmesi önerilmektedir.

Hangi Durumlarda Doktora Başvurulmalı?

• Boyun bölgesinde şişlik ya da görünür büyüme fark ettiyseniz
• Çocuğunuz yaşıtlarına göre belirgin biçimde kısa kalıyorsa
• Açıklanamayan kilo artışı ya da kaybı söz konusuysa
• Okul başarısında ani ve belirgin bir düşüş gözlemlediyseniz
• Çarpıntı, aşırı terleme ya da sürekli üşüme gibi belirtiler varsa
• Ailede Hashimoto, Graves veya başka tiroid hastalığı öyküsü bulunuyorsa

Sonuç

Çocuklarda tiroid bezi hastalıkları; guatr, hipotiroidi ve hipertiroidi gibi farklı tablolarla karşımıza çıkabilir ve çoğu zaman sinsi bir seyir izler. Ancak erken teşhis ve doğru tedavi ile bu hastalıkların büyük bölümü başarıyla yönetilebilmektedir. Büyüme geriliğinden çarpıntıya, dikkat sorunlarından kilo değişimlerine kadar fark ettiğiniz her anormal belirtiyi ciddiye almak ve bir çocuk sağlığı uzmanına danışmak, çocuğunuzun uzun vadeli sağlığı için en doğru adım olacaktır.

Açıklamalar

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi için mutlaka doktorunuza başvurunuz.

Bu yazı ve web sitemizde yer alan diğer blog yazıları; konu hakkında ulusal ve uluslararası güvenilir bilimsel kaynaklar esas alınarak, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları alanında hizmet veren Uzm. Dr. Memnune Aladağ’ın editörlüğünde hazırlanmaktadır.

Uzman. Dr. Memnune Aladağ | Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Ankara

Çocuklarda tiroid bezi hastalıkları da dahil olmak üzere çocuk sağlığı ve hastalıkları konusunda tüm soru, görüş ve randevularınız için çekinmeden bize ulaşın.

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları ile İlgili Daha Geniş Bilgi İçin Blog Sayfamızı Ziyaret Edebilirsiniz: https://www.memnunealadag.com/blog

İletişim Bilgileri:

Web Sitesi: https://www.memnunealadag.com

Adres: Kızılırmak, YDA Center İş Merkezi, Dumlupınar Blv. No:9A A2 Blok Kat:10 No:416, 06530 Çankaya/Ankara

Telefon: (0312) 513 29 66

Bizi Sosyal Medyadan Takip Edin:

https://www.instagram.com/drmemnunealadag

https://www.facebook.com/drmemnunealadag

https://www.youtube.com/@DrMemnuneAladag

Kaynakça

Türk Pediatrik Endokrinoloji ve Diyabet Derneği (TPEDD). (2021). Çocukluk Çağında Tiroid Hastalıkları Kılavuzu. Ankara: TPEDD Yayınları.

Türkiye Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2020). Yenidoğan Tarama Programı Ulusal Kılavuzu. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı.

American Thyroid Association. (2022). Guidelines for the Treatment of Hypothyroidism. Thyroid, 32(1), 1-44.

Bahn RS, et al. (2011). Hyperthyroidism and Other Causes of Thyrotoxicosis: Management Guidelines. Thyroid, 21(6), 593-646.

World Health Organization. (2007). Assessment of Iodine Deficiency Disorders and Monitoring their Elimination. Geneva: WHO.

Lafranchi S. (2021). Congenital Hypothyroidism: Etiologies, Diagnosis, and Management. Thyroid, 9(7), 735-740.

Léger J, et al. (2014). European Society for Paediatric Endocrinology Consensus Guidelines on Screening, Diagnosis and Management of Congenital Hypothyroidism. Hormone Research in Paediatrics, 81(2), 80-103.